نویسنده: باربارا کراهه
ترجمه: محمدحسین نظری نژاد
پرخاشگری، یکی از موضوعاتی است که از ابتدای مطرح شدن در رشتۀ روانشناسی تا به حال، مورد گمانهزنی و نظریّهپردازی قرار گرفته است. جالب این که برخی از این نظریّهها، چنان با یکدیگر تفاوت و منافات دارند که به نظر میرسد، برای حلّوفصل این مناقشات، باید به بررسی مفروضههای هستیشناسی و انسانشناسی نظریّهها مراجعه کرد.
علاوه بر این، پرخاشگری به عنوان هیجان، اگر شدّت پیدا کند، فرد را وادار میسازد به خودش یا به دیگران صدمه بزند. شاید همین مسأله باعث شده که پرخاشگری، همچنان یکی از موضوعات بحثبرانگیز در حوزۀ روانشناسی باشد. نویسندۀ این کتاب، با دیدی جامعنگر، به بررسی موضوع پرخاشگری پرداخته است و محوریّت کتاب وی، روانشناسی اجتماعی است.
کتاب نُه فصل دارد. نویسنده، در فصل اوّل، به مفاهیم و شاخصهای پرخاشگری پرداخته است. تعریف پرخاشگری و روشهای اندازهگیری یا سنجش پرخاشگری، دو موضوع محوری فصل اوّل کتاب هستند. جدول 1_1 (ص 3) که به بررسی ابعاد مختلف سنخشناسی رفتار پرخاشگرانه اختصاص یافته است، در تعریف جوّ دقیق پرخاشگری، عصای دست افراد تلقّی میشود. این جدول، باعث میشود که دیدگاهی همهجانبهنگر نسبت به تعریف پرخاشگری داشته باشیم.
نویسنده در فصل دوّم کتاب، نظریّههای رفتار پرخاشگرانه را مطرح کرده است. جدول 1_2 (ص 48) به دیدگاههای نظری دربارۀ پرخاشگری و تأکید این نظریّهها بر تغییرپذیری یا پابرجایی پرخاشگری اختصاص دارد. در این جدول، ده نظریّه در دو قالب نظریّههای زیستشناختی و روانشناختی مطرح شدهاند. از نظریّههای روانشناختی، میتوان به روانکاوی فروید، نو تداعیگرایی شناختی، یادگیری و تعامل اجتماعی اشاره کرد.
قصد نویسنده در فصل سوّم، تبیین تفاوتهای فردی در پرخاشگری است. او در نهایت به این جمعبندی رسیده است:
تفاوتهای فردی در پرخاشگری، از دوران کودکی تا جوانی، ثبات قابل توجّهی نشان میدهند. با این حال، گروه اندکی از کودکان پرخاشگر، وقتی بزرگ میشوند، پرخاشگری را رها میکنند، در حالی که برخی دیگر، بیآنکه پیشینۀ رفتار پرخاشگرانه داشته باشند، در دوران نوجوانی پرخاشگر میشوند. (ص 92)
در صفحۀ 90 کتاب، از تأثیر اجتماعیشدن نقش مردانه بر رفتار پرخاشگرانۀ مردان بحث شده است. نویسنده به “الگوی شخصیتی جاهلمآبانه” پرداخته است. او معتقد است که این مردان، سه مؤلّفۀ مرتبط به هم دارند: الف) نگرشهای جنسی خشن نسبت به زنان؛ ب) تلقّی خشونت به عنوان عمل مردانه؛ و ج) هیجانانگیز دانستن خطر.
برخی از نظریّهها در حوزۀ پرخاشگری، به نقش عوامل محیطی اشاره کردهاند. فصل چهارم، به همین موضوع پرداخته است. نویسنده با ذکر شواهد پژوهشی دقیق، به این نتیجه رسیده است که این عوامل اجتماعی، در ایجاد، تداوم و شدّتیابی پرخاشگری نقش دارند:
- مشروبات الکلی
- دمای محیط
- ازدحام
- سروصدا
- آلودگی هوا
نکتۀ جالب این که نویسنده، بیشتر فصل چهارم را به دو موضوع اوّل (مشروبات الکلی و دمای محیط) اختصاص داده است. به عبارتی، از 25 صفحۀ این فصل، 20 صفحه به دو موضوع اوّل پرداخته است.
از زمانی که آلبرت بندورا، نظریّۀ یادگیری مشاهدهای خود رامطرح کرد، بحث خشونت در رسانهها و تأثیرات آن، جدّی گرفته شد. فصل پنجم کتاب، همین موضوع را مطرح کرده است و به نظر میرسد که یکی از جالبترین فصلهای کتاب باشد.
قلدری، زورگویی، مزاحمت جنسی، کارشکنی، خشونت قومی و سیاسی، تجاوز به عنف، سرقت، دستبُرد زدن، ارعاب، تروریسم، خشونت گروهی، خشونت در میادین ورزشی، شورش، خلافکاری و قتل، از جملۀ مباحثی هستند که نویسنده در فصل ششم، به آنها پرداخته است. با خواندن این فصل، ممکن است نتیجه بگیریم که بیش از آن چیزی که فکر میکنیم، با پدیدۀ پرخاشگری روبهرو هستیم.
خشونت در خانواده، از چشم تیزبین و جزئینگر نویسنده پنهان نمانده است. او در فصل هفتم، داد سخنی داده است و به طور مفصّل، این معضل خانوادگی را بررسی کرده است. در نزدیک به چهل صفحه، مباحثی از قبیل آزار بدنی، آزار روانشناختی و آزار جنسی را با ذکر شواهد پژوهشیِ تأثیرگذار، در اختیار خواننده قرار داده است. در جدول 2_7 (ص 197) ضریب احتمال عوامل خطرآفرین بروز کودکآزاری جنسی را مطرح کرده است.
جداول 3_7 (ص 205) و 4_7 (ص 218) آثار منفی بدرفتاری روانشناختی و پیامدهای آزار و اذیّت سالمندان را به خوبی نشان میدهند.
پرخاشگری جنسی نیز با دیدی همهجانبه، در فصل هشتم مطرح شده است. نویسنده، در فصل آخر کتاب، به شیوههای کنترل و پیشگیری از رفتار پرخاشگران پرداخته است. راهبردها را به دو قسمت تقسیم کرده است: 1) راهبردهای معطوف به فرد و 2) راهبردهای معطوف به اجتماع.
ترجمۀ کتاب، شیوا، روان و قابل فهم است. نمایۀ موضوعی و نامنامه دارد و منابع کتاب، به خوبی از متن اصلی، اسکن شدهاند. سه موضوعی که در برخی از کتابهای روانشناسی، ممکن است ناشر یا مترجم به سادگی از کنار آن بگذرد.
این کتاب در قطع وزیری از سوی انتشارات رشد در سال 1390 منتشر شده است.
دکتر حسن حمیدپور
1405/06/15
