نویسنده: باث، بوهین، جونز و اسکارل
ترجمۀ: دکتر علیاکبر نجاتیصفا و دکتر مهدی نعلینی
مترجمان در مقدّمهای بر کتاب نوشتهاند:
بیماریهای قلبی یکی از دلایل اصلی مرگومیر و ناتوانی در جهان و ایران است. اگرچه در سالهای اخیر امکانات بسیار خوبی برای درمان این بیماریها در کشور فراهم شده است، امّا در مورد پیشگیری اوّلیّه و ثانویّه و بازتوانی این بیماریها کار کمتری انجام شده است. مداخلاتی مانند بازتوانی قلبی برای بهبود کیفیّت زندگی بیماران و بازگشت ایشان به زندگی نقش بسیار مهمّی دارند. با توجّه به این که در آغاز زمان ترجمۀ این کتاب، منبع مناسب و کاربردی به زبان فارسی برای بازتوانی قلبی وجود نداشت، تصمیم گرفتیم که این کتاب را ترجمه کنیم.
نویسندگان کتاب بر اساس پژوهشها و تجارب چندین سالۀ خود (16 سال)، به نوشتن این کتاب همّت گماردهاند. نویسندۀ اوّل دکترای روانشناسی سلامت و نویسندۀ دوّم نیز دکترای روانشناسی بالینی است.
کتاب در 11 فصل نوشته شده است. نویسندگان در فصل اوّل به مباحثی از این قبیل پرداختهاند: تاریخچۀ بیماری رگهای کرونر قلب، بازتوانی قلبی، اثربخشی بازتوانی قلبی، شواهد پژوهشی و مؤلفّههای اصلی بازتوانی قلبی.
در فصل دوّم، جزئیات برنامۀ بازتوانی قلبی بازگو شده است. در صفحۀ 30 کتاب بحثی ارایه شده است با عنوان خدمات روانشناسی انفرادی بازتوانی قلبی. نویسندگان اعتقاد دارند که برای بازتوانی قلبی باید از روشهای شناختی _ رفتاری سود جست.
در ادامۀ همین فصل به الگوی خودتنظیمی لونتال* برای تبیین سازوکارهای زیربنایی تغییرات روانشناختی اشاره شده است. نگرش به بیماری در مدل لونتال، مؤلّفۀ اصلی محسوب میشود. لونتال بر همین اساس اعتقاد دارد که افراد دچار بیماریهای جسمی از چندین راهکار برای مقابله با بیماریهایشان استفاده میکنند. برخی از این راهکارها عبارتاند از:
- اجتناب یا انکار
- ارزیابی مجدّد شناختی
- ابراز هیجان
- مدارای مسئلهمدار
- جستجوی حمایت اجتماعی
فصل سوّم کتاب نیز به بحث ورزش و اثرات آن بر بازتوانی قلبی میپردازد. جای تعجّبی ندارد وقتی میشنویم یا میخوانیم ورزش برای افراد مبتلا به بیماریهای قلبی مفید است. در فصل سوّم به ریزهکاریهای زیادی اشاره شده است که باعث تغییر در نگرش میشود، زیرا به پیچیدگیها و ظرافتهای علمی این راهکار با توجّه به شواهد پژوهشی پرداخته است.
فصل چهارم یکی از بهترین فصلهای کتاب است از لحاظ دقّت و روششناسی. برخی از کتابها یا مقالههای پژوهشی زمانی که به شیوۀ اجرا میرسند، پایشان میلنگد. ممکن است روشی را خیلی سادهانگارانه فرض کنند یا به کلّیگویی بپردازند. فصل چهارم این کتاب میتواند الگوی مناسبی برای برنامههای پژوهشی باشد. در این فصل به تمامی نکات لازم برای آمادهسازی افراد به منظور برگزاری اوّلین جلسه اشاره شده است. به عنوان مثال در صفحۀ 65، به شرایط پرستاران این برنامه پرداخته شده است:
تمام پرستارانی که در برنامۀ بازتوانی قلبی کار میکنند، عضو نظام پرستاری و مامایی هستند و شرایط مناسب آموزشی/ ارزیابی را کسب کردهاند. آنها همچنین حدّاقل دو سال تجربۀ پرستاری دارند.
از صفحۀ 66 به بعد، شرایط روانشناسان بالینی و روانشناسان سلامت و فیزیوتراپیستها اشاره شده است. شکل 1_4 (ص 68) بسیار دقیق و راهگشاست. با نگاهی اجمالی به این شکل، روششناسی دورۀ بازتوانی به خوبی مشخّص میشود. برنامۀ بازتوانی قلبی در هفت هفته انجام میشود. فصلهای پنج تا یازده به توضیح برنامههای هفتگی پرداختهاند:
هفتۀ اوّل: بیماری کرونری قلبی، جنبههای روانشناختی و ورزش
هفتۀ دوّم: ورزشهای هوازی و استرس
هفتۀ سوّم: گرم کردن، سرد کردن، درد قلبی و فشار خون
هفتۀ چهارم: اجتناب از برخی فعالیّتها، تغییر در سبک زندگی و کلسترول
هفتۀ پنجم: ورزش و رژیم غذایی
هفتۀ ششم: سودمندیهای ورزشی منظّم و ایجاد بیشترین میزان بهبودی
هفتۀ هفتم: آمادگی جسمانی و داروهای قلبی
هفت فصلی که با ارایۀ برنامۀ اجرایی پرداختهاند بر اساس کتابهای دستورالعمل نوشته شدهاند. ویژگیهای مهمّ اینگونه کتابها عبارتاند از:
- شرح دقیق فعالیّتها
- سبک آموزش پرسش و پاسخ
- سبک آموزش مستقیم
- اشاره به سؤالها و نگرانیهای شرکتکنندگان
- جمعبندی بسیاری از مطالب در قالب جدول و نمودار
- ارایۀ مطالب با استناد به پژوهشهای علمی
در فصل ده به چرخۀ شناختی _ رفتاری اشاره شده است. نویسندگان در پایان این فصل، خوانندگان را برای کسب اطلاعات بیشتر در این حوزه، به کتاب هاوتون و همکاران (2001) ارجاع میدهند. این کتاب توسط انتشارات ارجمند با عنوان رفتاردرمانی شناختی (2 جلد) منتشر شده است.
در مجموع کتاب بازتوانی قلبی برای کسانی که خواهان برگزاری بازتوانی قلبی هستند، مفید و راهگشاست. این کتاب در سال 1392، با قطع رقعی و با همّت انتشارات ارجمند منتشر شده است.
دکتر حسن حمیدپور
1405/05/15
*. برای اطلاعات بیشتر دربارۀ لونتال به مقالۀ “خودنظمبخشی در رفتارهای مربوط به سلامت” در نشریّۀ بازتاب دانش، شمارۀ 14، سال 1386 مراجعه شود.
