نویسنده: دکتر علیاکبر سیاسی
یکی از گرایشهای جذّاب روانشناسی، روانشناسی جنایی است. دکتر علیاکبر سیاسی در سال 1342 کتابی در این زمینه تألیف کرد تحت عنوان: «روانشناسی جنایی». به یک اعتبار بایستی دکتر سیاسی را پیشگام طرح موضوع بررسی مسائل جنایی از منظر روانشناسی در ایران تلقّی کرد. او در مقدّمۀ کتاب اشاره میکند که اندیشمندان حوزۀ روانشناسی بتدریج به این نتیجه رسیدند که موضوع رفتار مجرمانه را نباید فقط از دیدگاه حقوقی بررسی کرد، بلکه بایستی به انگیزههای آشکار و ناآشکار فرد مجرم هم پرداخت. به عبارتی ساختار شخصیت افراد در ارتکاب جرم دخیل است. پس بایستی به این موضوع از منظر علمی پرداخته شود. همین استدلالها دکتر سیاسی را بر آن داشت که با مطالعۀ آثاری در این زمینه به تألیف کتابی با 235 صفحه در قطع رقعی بپردازد. دکتر سیاسی برای نوشتن این کتاب از 59 کتاب انگلیسی و فرانسوی سود جسته است.
این کتاب 22 فصل دارد. عناوین فصلها عبارتند از:
- موضوع روانشناسی جنایی
- مسئولیت و مجازات
- شخصیت و منش
- عوامل اصل سازندۀ شخصیت
- ساختهای منشی مبتنی بر سه صفت اصلی
- تحول شخصیت
- تحول شخصیت در ادوار مختلف زندگی: دورههای کودکی و نوجوانی
- تحول شخصیت در ادوار مختلف زندگی: دوران میانسالی
- تحول شخصیت در ادوار مختلف زندگی: دوران پختگی و پیری
- عواملی که شخص را مستعد جرم میسازد: عوامل درونی
- عواملی که شخص را مستعد جرم میسازد: عوامل بیرونی
- وجدان اخلاقی و اختلال آن در جنایتکاران
- وجدان اخلاقی و اختلال آن در جنایتکاران: (ادامۀ فصل قبل)
- نظر روانکاوان دربارۀ منشأ جرم
- شرایط یا موجبات مقدماتی جرم
- شرایط یا موجبات مقدماتی شروع اجرای جرم
- ارتباط ساختهای منشی با نوع جرم
- ارتباط ساختهای منشی با نوع جرم (دنبالۀ فصل قبل)
- وضع و حال مجرم بعد از ارتکاب جرم
- چند نمونه و مثال از اعمال جنایتآمیز
- چند نمونه و مثال از اعمال جنایتآمیز و تحلیل آنها (دنبالۀ فصل قبل)
- چند نمونه و مثال از اعمال جنایتآمیز و تحلیل آنها (دنبالۀ فصل قبل)
در انتهای کتاب نیز یک ضمیمه برای تحقیق علمی دربارۀ منش آمده است. این پرسشنامه 99 سؤال دارد و 9 بُعد منش را ارزیابی میکند. این 9 بٌعد عبارتند از:
- زودانگیختگی
- کارآوری
- آهنگی
- پهناوری میدان شعور
- وجه رفتار
- آزمندی
- توجّه به مشهودات حسّی
- مهرآوری
- عشق به ادراک حقایق
دکتر سیاسی در این کتاب نیز به مانند سایر کتابهای خود بایستی دست به معادلآفرینی برای اصطلاحات علمی و تخصّصی میزد. کار او دشوار بود چون در این زمینه کاری قبل از وی صورت نگرفته بود. او در این کتاب برای 178 اصطلاح تخصّصی حوزۀ کار روانشناسی جنایی دست به معادلآفرینی زده است. اگرچه برخی از این معادلها با گذر زمان کنار رفتند و واژههای بهتری جای آنها را گرفت (مثل به دیگری بستن Projection یا تصوّر کلی به جای Concept)، امّا تاس برخی از این معادلها خوش نشست و به گفتمان غالب روانشناسی گره خوردند مثل:
| بینش | Insight |
| تحلیل عوامل | Factor analysis |
| پاسخ شرطی | Conditional response |
| بهداشت روانی | Mental hygiene |
| انگیزش | Motivation |
| تعارض | Conflict |
| درونگرایی | Introversion |
| دلیلتراشی | Rationalization |
| هیجان | Emotion |
دکتر سیاسی در مقدّمۀ کتاب قول داده که این بحث پیچیده و علمی را به زبان روشن و شفّاف بیان کند. او در مقدّمۀ کتاب مینویسد:
… [زبان] هر چه سادهتر و با اصول عقلی و منطق موافقتر باشد، برای حصول منظور، یعنی رساندن حالات نفسانی و تعبیر افکار و معانی، مناسبتر خواهد بود. در کشورهای پیشرفته فرهنگستانها میکوشند اصول و قواعد زبان و املای کلمات را سادهتر کنند و الفاظ خارجی را که در زبان وارد و مورد قبول عامّه واقع شدهاند به لباس داخلی درآورند و تابع دستور زبان قرار دهند. در ایران دیر یا زود و خواهناخواه این کار خواهد شد و البته هر چه زودتر بشود بهتر خواهد بود. (ص 6 و 7)
او به قول خود عمل کرد. در سال 1342 کتابی نوشت خوشخوان، ساده و البته دقیق.
بعدها در این حوزه از روانشناسی (یعنی روانشناسی جنایی) کتابهایی به رشته تحریر درآمد که متأسفانه هیچ نام و نشانی از کتاب روانشناسی جنایی نوشتۀ دکتر علیاکبر سیاسی در این کتابها نیامده است. شاید به همین دلیل است که این رشته از علم در ایران چنین تاریخ پراکنده و نامنسجمی دارد. زندهیاد دکتر پرویز ناتل خانلری افتادم. سالها پیش به این نکته اشاره کرده بود که یکی از معیارهای ارزنده یک اثر علمی این است که به کارهای پیشگامان و پیشینیان آن حوزه استاد داده شود. این کار نه تنها از منزلت اثر نمیکاهند بلکه بر قدر و اعتبار آن اثر علمی میافزاید.
دکتر حسن حمیدپور
1405/03/15
