نویسنده: به قلم گروهی از ویراستاران آمریکایی
ویراستار: جرالد گراسی
ترجمه: رزا افتخاری، مژده دقیقی و همکاران
یکی از مراحل چاپ و نشر کتاب، ویرایش است. ویرایش را میتوان به انواع ادبی و علمی تقسیم کرد. بسیاری از کتابهای چاپ شده در حوزۀ روانشناسی در ایران از نعمت ویراستار محروم هستند و همین مسئله میتواند در پیرایش، روانی، جذابیّت و دقّت اثر منفی بر جای بگذارد. به راستی ویراستار کیست؟ حرفۀ او چیست؟ چه حقّ و حقوقی دارد؟ آیا باید نام ویراستار بر روی جلد کتاب بیاید؟ در موارد اختلاف بین ویراستار و مترجم (یا نویسنده) چه کار باید کرد؟ نقش ناشران در انتخاب ویراستار چگونه است؟ آیا ناشر میتواند ویراستاری را انتخاب کند که به جای سنگاندازی بیمورد، به پیرایش و آراستگی متن فارسی بپردازد؟
اکثر این سؤالها در کتاب حاضر جواب داده شدهاند. کاری که خانم مژده دقیقی و همکارانش انجام دادهاند در خور توجّه است و از ناشر این کتاب (کتاب مهناز) نیز باید سپاسگزار بود که در این بلبشوی آب و نان، سرمایهگذاری کلانی در زمینۀ این کتاب انجام داده است وگرنه میتوانست با چاپ و نشر یک کتاب سطح پایین و با افزودن اندکی چاشنی تبلیغات، خیلی زود به سرمایۀ اصلی خود در سودش دسترسی پیدا کند.
آخرین ویرایش متن اصلی این کتاب در سال 1993 منتشر شده است. کتاب در 38 قسمت نوشته شده است که سرفصلهای آن عبارتند از:
- مقدّمه: تأمّلاتی بر یک عمر ویرایش
- ویراستار کیست؟
- سیر و تحوّل ویرایش در آمریکا
- نامۀ سرگشاده به ویراستاران آینده
- آیا وجود ویراستار ضرورت دارد؟
- صرف ناهار با کارگزاران محبوب
- زود پاشیدن ایمان، داستانی در دشواری چاپ و نشر
- آقا پرکینز دیگر نیست، وضعیّت کنونی نشر
- خوب کار کردن و درست کار کردن، ابعاد اخلاقی و وجدانی ویرایش
- کتابها چگونه انتخاب میشوند، عوامل مؤثر در تصمیمگیری ویراستار
- آنچه ویراستاران در نامۀ پیشنهاد اثر، طرح پیشنهادی و متن میجویند
- ویراستار و مؤلّف در کنفرانس نویسندگان: چرا میروند و چه میکنند؟
- ویراستار در نقش مذاکره کننده
- ویرایش برای بازار کتاب مسیحیان
- ویرایش محتوایی، یک همکاری اخلاقی
- ویراستار فنّی و نویسنده
- ویرایش زبانی، از کار در آوردنِ بهترین کتاب ممکن
- ویرایش زبانی، هنرِ پیشنهادی معقول
- نقش دستیار ویراستار
- کار کردن با ویراستارِ قراردادی یا پزشک کتاب
- ویرایش داستانهای جنایی مبتنی بر واقعیّت
- ویرایش داستان جنایی
- خاطرات و خطرات ویرایش کتابهای جلد شومیزِ بسیار بازار ـ انبوه
- ویرایش جلد شومیزهای بازار ـ انبوه در میانسالی ـ میانسالی آنها و میانسال من
- ویرایش آثار غیر داستانی، مسئلۀ رعایت مصلحت اجتماعی
- ویرایش آثار داستانی، مسئلۀ رعایت مصلحت اجتماعی
- سه شیوه در ویرایش آثار محقّقان برای سه نوع مخاطب
- ویرایش در مؤسسۀ انتشاراتیِ کوچک، انتشار کتاب به شیوۀ قدیم
- ویرایش داستان از سر عشق
- ویرایش آثار غیر داستانی، تحصیلی در چند رشته در دانشگاهی با رشتههای متعدد
- ویرایش رمانهای علمی ـ تخیّلی و فانتزی، اهمیّت استفاده از نام واحد برای همۀ شخصیّتها
- ویرایش کتاب کودک
- ویرایش کتابهای مرجع
- ویراستار زندگیها
- ویرایش کتابهای روانشناسی مردمپسند و کتابهای خوددرمانی
- ویرایش دمانس
- ویرایش داستانهای مردان واقعگریز
- کتابشناسی توصیفی ویرایش و نشر
علاوه بر این سرفصلهای جذّاب و خواندنی، عبدالحسین آذرنگ نیز پیشگفتاری بر این کتاب نوشته است. برای کسانی که دستی بر آتش کتاب و نشر کتاب دارند، معرّفی آذرنگ در حکم زیره به کرمان بردن است. در این پیشگفتار به تاریخ ویرایش در ایران نیز اندکی اشاره شده است و خواندن آن، مطالب جالب و جذّابی در پی خواهد داشت.
کار ارزشمند دیگری که مترجمان انجام دادهاند، تهیّۀ واژهنامه برای کتاب است. برای بسیاری از واژههای تخصّصی کتاب، معادلهایی انتخاب کردهاند. نزدیک به 200 واژه را معادلگذاری کردهاند. احمد خندان که جزء مترجمان کتاب نیست، کار ارزشمندی انجام داده که همانا تهیّۀ کتابشناسی گزیده و توصیفی ویرایش و نشر در زبان فارسی بوده است. برای کسانی که میخواهند سابقۀ بحث ویرایش در ایران و آثار منتشر شده در این حوزه را مطالعه کنند، این منابع بسیار کارگشا خواهند بود.
یکی از بخشهای کتابِ حاضر، به ویرایش کتابهای روانشناسی مردمپسند و کتابهای خوددرمانی (از ص 475 تا ص 486) اختصاص پیدا کرده است. خواندن این فصل مخصوصاً برای روانشناسان، مترجمان و ناشران کتابهای خودیاری از اهمیّت بسزایی برخوردار است.
چاپ و نشر کتابهای خودیاری در حوزۀ روانشناسی در ایران، وضعیّت اسفباری دارد زیرا هیچگونه کنترل، نظارت، ارزیابی و پسخورد در این زمینه وجود ندارد. بنابراین، هر کسی با هر تخصّصی دست به ترجمۀ این کتابها میبرد. زندهیاد دکتر براهنی (1387) در این زمینه معتقد بود:
پدیدۀ تأسفآور دیگری که در ده پانزده سال اخیر در ایران بسیار رواج پیدا کرده ترجمه و تألیف کتابهای روانشناسی برای عامّۀ مردم است. این کتابها تا جایی که اصول بنیادی روانشناسی را به زبانی ساده برای مردم توضیح میدهند، مفیدند امّا وقتی در آنها از شیوههای رواندرمانی، مشاورۀ خانواده، تربیت کودک، جنبههای روانی مدیریّت سازمانی یا صنعتی و مطالب مشابه دیگر صحبت میشود، به نظر میرسد زیان آنها بیش از سود آنها باشد. در مورد ترجمۀ کتابهای عامیانه از زبانهای دیگر نیز مشکل اینجاست که متن اصلی این قبیل کتابها برای مردمانی از سرزمینی خاص و احتمالاً با مشکلات روانی، فرهنگی ـ اجتماعی و آداب و رسوم و حتّی باورهای خرافی خاص نوشته شده است. (ص 22)
این کتاب را علی میرزایی سردبیر نشریّۀ نگاه نو در اوّلین ضمیمۀ فصلنامۀ نگاه نو ـ انتقاد کتاب (30 شهریور 1380) نیز معرّفی کرده است.
خواندن این کتاب را به تمامی مترجمان متعهّد، ویراستاران و ناشران دلسوز پیشنهاد میکنیم. امید است با خواندن این کتاب به لزوم ویرایش و ویراستار بیشتر تأکید شود تا زبان فارسی، گرفتار بیماریهای ناخواسته و بعضاً لاعلاج نشود و از این رهگذر بتوانیم به زبانی شفّاف، دقیق، خوشآهنگ و جذّاب برای تبادل اطّلاعات علمی دست یابیم.
این کتاب در سال 1389، در قطع شومیز با جلد گالینگور از سوی انتشارات کتاب مهناز چاپ شده است.
دکتر حسن حمیدپور
1404/09/15
