نظریه‌های شخصیت یا مکاتب روان‌شناسی

نویسنده: دکتر علی‌اکبر سیاسی

دکتر علی‌اکبر سیاسی در سال 1354 کتابی به رشتۀ تحریر درآورد به نام «نظریه‌های شخصیت یا مکاتب روان‌شناسی». در این کتاب به معرفی دقیق، مختصر و قابل فهم نظریه‌های فروید، مورای، یونگ، آدلر، هورنای، مورنو، فرام، مورفی، آلپورت، سالیوان، راجرز، گلدشتاین، مازلو، شلدون، لوین، دالارد و میلر، کتل و آیزنک پرداخته است. او این نظریه‌ها را در قالب نظریه‌های تحلیلی، روانی ‌ـ اجتماعی، زیستی ‌ـ اجتماعی، ارگانیسمی و سرشتی، میدانی، انگیزه و پاسخ و تحلیل عوامل تقسیم‌بندی کرده است.

دکتر سیاسی این کتاب را برای دانشجویان دورۀ کارشناسی ارشد روان‌شناسی و برای درس «نظریه‌های مربوط به شخصیت» تألیف کرده است.

برای نوشتن هر کدام از فصل‌های کتاب به منابعی رجوع کرده است و خلاصه‌ای از این نظریه‌ها را به رشته تحریر در آورده است. در این قسمت به تعداد منابعی که استفاده کرده است، اشاره می‌کنیم:

چند نکته در رابطه با منابع کتاب جلب توجه می‌کند:

1. در تمام منابع به کتب اصلی نظریه‌پردازان استناد شده است. به عبارتی انگار دکتر سیاسی اعتقاد داشته است که آب را باید از سرچشمه نوشید.
2. در هیچ‌کدام از منابع کتاب به پژوهش‌ها و شواهد پژوهشی که اکثراً در مجلات چاپ و منتشر می‌شود، استناد نکرده است.

در نگاه اوّل به نظر می‌رسد که دکتر سیاسی از کتاب نظریه‌های شخصیت تألیف کالوین هال (استاد روان‌شناسی دانشگاه سیراکیوز) و گاردنر لیندزی (استاد روان‌شناسی دانشگاه مینه‌سوتا) به عنوان منبع اصلی کتاب خودش استفاده کرده است. کتاب هال و لیندزی در سال 1957 میلادی چاپ شد و کتاب دکتر علی‌اکبر سیاسی در سال 1354 شمسی.

دکتر سیاسی در طول کتاب برای نزدیک به چهارصد واژه معادل‌یابی و معادل‌آفرینی کرده است. بسیاری از این واژه‌ها امروزه به بدنۀ دانشی و خزانۀ واژگان روان‌شناسی چنان چسبیده و جا افتاده‌اند که از کنار به سادگی آن می‌گذریم، امّا چه بسا دکتر سیاسی برای هر کدام از این واژه‌ها راه دشواری را پیموده است. به برخی از این معادل‌ها اشاره می‌شود:

این معادل‌گزینی مربوط به فصل دوّم کتاب یعنی نظریه شخصیت‌شناسی هنری موری هستند. نکته مهّم این است که دکتر سیاسی معادل‌ها را با توجه به بافتار نظریه و معنای خاص کلمات در آن نظریه به‌کار برده است.

در فصل هشتم (نظریۀ التقاطی گاردنر مورفی) دربارۀ واژۀ Canalization می‌نویسند:

… این کیفیت را مورفی، به پیروی از دکتر پیر ژانه، «کانالیزیشن» می‌خواند. ترجمۀ تحت‌الفظی این کلمه «ترعه‌سازی» است، ولی ما مناسب‌تر دیدیدیم از آن در فارسی به واژۀ «ره‌گزینی» یا «پاسخ انتخابی» تعبیر کنیم. (ص 166-167)

 

یکی از واژه‌های کلیدی نظریۀ گوردن آلپورت Proprium است. آلپورت برای اجتناب از معانی پیچیده و سردرگم‌ساز Ego و Self از «کنش‌های اختصاصی شخصیت» سخن به میان می‌آورد. آگاهی از بدن، عزّت‌نفس سالم، برتری‌جویی منطقی و وجدان آگاه را نوعی یکپارچگی شخصیت تلقی می‌کند. این جنبۀ یکتا و بی‌مانند را که باعث تمایز و فردیت انسان می‌شود، Proprium نامگذاری کرده است. آلپورت در کتاب رشد شخصیت (ترجمه شده به فارسی از سوی فاطمه افتخاری در سال 1352) به این موضوع اشاره کرده است که دستیابی به فردیت و یگانگی در طول رشد شخصیت یکی از سخت‌ترین مراحل محسوب می‌شود.

دکتر سیاسی به استناد این شعر برای Proprium معادل «خویشتن» را برگزیده است:

بر خرد خویش بر ستم نتوان کرد                               خویشتن خویش را دژم نتوان کرد

دانش و آزادگی و دین و شرافت                                این همه را بندۀ درم نتوان کرد

برخی از معادل‌هایی که دکتر سیاسی پیشنهاد کرده بود به‌تدریج از سکه افتادند و به‌جای آن‌ها معادل‌هایی دقیق‌تر نشست و بر زبان و ذهن روان‌شناسان این مرز و بوم جاری شدند. در این قسمت به برخی از معادل‌هایی که امروزه کمتر کسی از آن‌ها استفاده می‌کند اشاره می‌شود:

کتاب نظریه‌های شخصیت یا مکاتب روان‌شناسی از سال 1354 تا حدود سال‌های 1374 به عنوان یکی از منابع اصلی درسی نظریه‌های شخصیت در اکثر دانشگاه‌های کشور تدریس می‌شد. اگرچه بعدها کتاب‌های ارزشمند دیگری در این زمینه تألیف یا ترجمه شدند، امّا نباید از نقش دکتر علی‌اکبر سیاسی در متناظرسازی اصطلاحات تخصصی این گرایش از روان‌شناسی غافل شد. علاوه بر این، دکتر سیاسی سعی و تلاش ارزشمندی کرد تا بتواند مفاهیم پیچیده و تخصصی نظریه‌های شخصیت را به زبان فارسی گویا، دقیق و شیرین بیان کند.

دکتر حسن حمیدپور

1404/07/20