فنّ ترجمه ـ از دیدگاه صاحب‌نظران و استادان ترجمه

۳ دی ۱۴۰۴

گردآوری: علی جان‌زاده

بسیاری بر این باورند که ترجمه را می‌توان نوعی فنّ و هنر تلقّی کرد. حتّی در برخی از دانشگاه‌ها، اصول و روش ترجمه، آموزش داده می‌شود. اگرچه برای آموختن فنون ترجمه، روش‌های متعددّی وجود دارد، امّا یکی از مؤثرترین شیوه‌ها را شاید بتوان تجربه‌آموزی از مترجمان زبردست و صاحب‌صلاحیّت به شمار آورد. مترجمان چیره‌دستی در زبان فارسی هستند که تجارب گران‌بهایی در این زمینه دارند. این مترجمان، تجارب خود را در قالب مقاله، در اختیار علاقه‌مندان قرار داده‌اند. امّا مشکل جدّی و اساسی برای دست‌یابی به این مقاله‌ها این است که گاهی‌اوقات، و حتّی بهتر است گفته شود اکثر اوقات، نمی‌توان به مجلّه یا منبع اصلی رجوع کرد، زیرا در کمتر کتابخانه‌ای می‌توان به اکثر شماره‌های یک مجلّه دست یافت.

علی جان‌زاده در اقدامی ارزشمند، مقاله‌هایی را از صاحب‌نظران و اساتید حوزۀ ترجمه در کتابی با عنوان «فنّ ترجمه» گردآوری کرده است. مقاله‌های صاحب‌نظرانی چون احمد آرام، مجتبی مینوی، احمد شاملو، محمّد قاضی، ابوالحسن نجفی، کریم امامی، رضا سیّدحسینی، صالح حسینی، سعید حمیدیان، محمّدعلی جمال‌زاده، پرویز ناتل‌خانلری و محمّدجواد میمندی‌نژاد، در این کتاب به چشم می‌خورد. شاید مقاله‌های ارزشمند چنین افراد نام‌آوری، خود گواه بر ارزشمندی کتاب باشد.

احمد آرام در مقاله‌ای با عنوان «ترجمۀ خوب»، به شرایطی اشاره می‌کند که رعایت آنها باعث آفرینش ترجمه‌ای خوش‌خوان و یک‌دست خواهد شد. از مجتبی مینوی در این کتاب، مقاله‌ای با عنون «دربارۀ ترجمۀ فارسی» چاپ شده است. او در این مقاله، به مشکل زبان فارسی در بیان مفاهیم علمی پرداخته است. کسانی که معتقدند زبان فارسی، زبان علم نیست و نمی‌تواند از پس بیان اصطلاحات فنّی و علمی برآید، این مقاله را جذّاب و خواندنی خواهند یافت.

از ابوالحسن نجفی که نامی آشنا برای علاقه‌مندان به ترجمه است، سه مقاله در این کتاب چاپ شده است. مقاله‌هایی نظیر «مسئلۀ امانت در ترجمه»، «زبان فارسی را دریابیم»، «از ترجمۀ لفظ‌به‌لفظ بپرهیزیم» پر از ریزبینی، نکته‌سنجی و دقّت نظر است. خواندن این مقاله‌ها عصای دست مترجمان تازه‌کار و کارآزموده خواهد بود. صفحاتی از کتاب «غلط ننویسیم» ابوالحسن نجفی نیز در این کتاب عیناً چاپ شده است.

برخی بر این عقیده‌اند که شعر را نمی‌توان ترجمه کرد. بهتر است مقالۀ دکتر پرویز ناتل‌خانلری را مطالعه کرد تا به دشواری‌های این مهم بیش‌تر پی‌ببریم. علاوه بر این، مقالۀ صالح حسینی (صفحات 286 ـ 276) نیز در این ارتباط خواندنی و ره‌گشاست. از صفحه 260 تا صفحه 269 نیز به گفتگوی مجلّۀ ادب و هنر با احمد آرام و رضا سیّدحسینی دربارۀ مسایل ترجمه اختصاص یافته است. عصارۀ سال‌ها تجربه و دانش در این گفتگوی کوتاه به چشم می‌خورد. از احمد شاملو نیز مقاله‌ای با این عنوان چاپ شده است: «مگر تعهّد در قبال زبان، نیمی از تعهّد اجتماعی نویسنده نیست؟» او در این مقاله به نقد ترجمۀ کتاب‌های «دُن آرام» و «زمین نوآباد» پرداخته است. هر چند لحن این نقد، گزنده است، امّا نکات آموزندۀ بسیاری در بردارد. از احمد شاملو مقالۀ دیگری نیز در این کتاب به چاپ رسیده است که به موضوع ویرایش و ویراستاری اختصاص دارد. کسانی که دستی بر آتش گرم مطالعۀ رُمان دارند، بی‌شک با نام محمّد قاضی آشنا هستند. یکی از شاهکارهای محمّد قاضی، ترجمۀ کتاب «دُن‌کیشوت» است. در این کتاب، محمّد قاضی تمامی ضرب‌المثل‌های انگلیسی کتاب را به ضرب‌المثل‌های فارسی برگردانده است. به عبارتی، معادل ضرب‌المثل‌ها را به فارسی آورده است. صفحات 197 و 198 کتاب فنّ ترجمه، به تجارب محمّد قاضی در این زمینه اختصاص یافته است.

مقاله‌های ارزشمند دیگری نیز در این کتاب چاپ شده است که از آن جمله می‌توان به مقاله‌های کریم امامی (از پست و بلند ترجمه)، هادی خراسانی (استعمال غلط واژه‌های بیگانه) و دکتر خانلری (بیماری الفاظ) اشاره کرد.

اکثراً پیشنهاد می‌کنند که برای یادگیری اصول ترجمه و تسلّط بر پیچ‌وخم‌های آن می‌توان ترجمه‌های افراد صاحب‌نظر را با متن اصلی مقایسه کرد. در این کتاب از صفحه 339 تا صفحه 434 به این مهم اختصاص یافته است: اُتللو (ترجمۀ ناصرالملک)، رنه دکارت (ترجمۀ محمّدعلی فروغی)، 1848 در روسیه (ترجمۀ نجف دریابندری)، شازده کوچولو (ترجمۀ ابوالحسن نجفی و ترجمۀ احمد شاملو)، و ایلیاد (ترجمۀ سعید نفیسی) و بسیاری از آثار ماندگار دیگر. شاید بتوان تنها ایراد کتاب حاضر را در عدم ذکر منابع اصلی این مقاله‌ها دانست. هر چند این ایراد از ارزش کار ماندگار علی جان‌زاده چیزی نمی‌کاهد. مطالعۀ این کتاب را به تمامی علاقمندان حوزۀ ادبیات و به ویژه ترجمه، توصیه می‌کنیم.

این کتاب در قطع رقعی به کوشش علی جان‌زاده، در سال 1386، توسط انتشارات جان‌زاده، چاپ و منتشر شده است.